چهارشنبه ۲۶ مهر ۱۳۹۶ - October 18 2017
کانال اطلاع‌رسانی
کد خبر: ۱۰۴۲۲
تاریخ انتشار: ۰۹ مرداد ۱۳۹۶ - ۱۲:۴۸
مشروطه با نام شيخ فضل الله نوري گره خورده است.شيخ شهيدي که با وجود نقش پر رنگش در پيروزي اين نهضت در نهايت به جرم مخالفت با مشروطه به دار آويخته شد

مشروطه با نام شيخ فضل الله نوري گره خورده است.شيخ شهيدي که با وجود نقش پر رنگش در پيروزي اين نهضت در نهايت به جرم مخالفت با مشروطه به دار آويخته شد تا انحراف اين نهضت مردمي را به تصوير بکشد. نهضت مشروطه و نقش شيخ فضل الله در اين نهضت و عاقبت نهضتي که با نفوذ سکولارها و بيگانگان همراه شد موضوعاتي است که در گفتگويي با دکتر مصطفي تقوي از پژوهشگران موسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران به آن پرداخته ايم.

 

·         دلايل شکل گيري نهضت مشروطه چه بود ؟

جامعه ايراني از چند دهه قبل از مشروطه به گونه اي پيش رفته بود که تحولاتي را در کشور مي طلبيد. در برابر برخورد نظام سطله با کشور وتهديد و تحقيراز سوي قدرتهاي خارجي به خصوص روسيه و انگليس و پيامدهايي که اين تهديد و تحقير نظام سلطه و همچنين از سوي دربار و شاه به جامعه اعمال مي شد، يکي از چاره انديشهاي مهمي که مي توانست کشور را از تهديد سلطه خارجي رها کند و در فرآيند توسعه و رفع عقب ماندگي بتواند توفيقي داشته باشد اصلاح ساختار مديريت سياسي کشور بود. بر اين اساس محدود کردن قدرت شاه در دستور کار قرار گرفت. از سوي ديگر مجموعه نابساماني ها و بحرانهايي در کشور وجود داشت همچون ستم حکام در مناطق مختلف ، ستم دربار و فشاري که در نتيجه منصب فروشي بر زندگي مردم اعمال مي شد. حاکمان مناصب را به صورت اجاره اي از دربار مي گرفتند و براي تامين منافع خودشان بر مردم فشار مي آورند. اين فشارها در کنار فشارهاي ناشي از ضعف اقتصادي در نهايت منجر به اين شد که براي برقراري عدالت و جلوگيري از ظلم حکام ، محدود کردن خودکامگي حاکمان و قانونمند کردن اداره امور، مطالبه جدي مردم شود. از سوي ديگر حوادث سال هاي 1284 و 85مانند ماجراي نوژ بلژيکي و يا برخورد حکام با برخي علما و مجموعه علل ريز و درشت ديگري موجب شد تا جرقه تحرک مردم و موج خيزش مردم سرعت بگيرد و نهضت مشروطيت شکل بگيرد.

 

·         نهضت مشروطه بر پايه خواسته هاي معقول و مشروعي شکل گرفت. چه شد که اين نهضت در ادامه از مسير آغازين منحرف شد؟

در جريان مهاجرت کبري، علما که رهبران نهضت بودند به قم مهاجرت کردند و در مدت يک ماهي که در قم بودند مسائلي پيش آمد که موجب شد افرادي را به سفارت انگلستان بکشانند.در جريان بسط نشيني در سفارت انگلستان عملا جرياني که با مطالبات سنتي جامعه در نهضت مشروطه ناساگار بود توانست به نوعي موقعيت خود را تثبيت کند و در گرفتن فرمان مشروطه از شاه و درکيفيت اين فرمان نقش آفريني کند. اما انحراف اصلي در اين نهضت از فرداي پيروزي نهضت مشروطه آغاز شد .

·         چگونه ؟

در آن مقطع تاريخي، فقهاي شيعه به اين باور نداشتند که اگر نهضتي را در دوران  مبارزه هدايت کنند در دوران پيروزي هم مديريت اجرايي آن نهضت را خودشان به عهده بگيرند.

بنابراين علما بعد از شکل گيري نهضت مشروطه و پيروزي و گرفتن فرمان مشروطه  در عمل به عنوان ناظر ايفاي نقش کردند و کار اجرايي نهضت بر عهده دولتمردان و رجال فکري سياسي آن روز قرار گرفت. اين رجال چه روشنفکران غرب گرا و چه درباريان قديم يعني نظاميان شاهنشاهي هر کدام کار را به دست ميگرفتنند عملا سکولار بودند وخواه ناخواه مطالبات بدنه مذهبي جامعه ديني را نمي توانستند تامين کنند. در نهايت نتيجه اين شد که بعد از پيروزي نهضت مشروطه عواملي بر سر راه آمدند که اعم از غرب گرا يا ملي گرا بودن،‌ درسکولاربودن و در اينکه مطالبات مذهبي جامعه و مطالبات رهبران ديني را نمي توانستند و نمي خواستند تامين کنند اشتراک داشتند و اين انحراف به طور عملي خودنمايي کرد.

·         نقش شيخ فضل الله در نهضت مشروطه چه بود؟

رهبري جنبش مشروطه بر عهده علما بود. شيخ فضل الله هم به عنوان يکي از مهم ترين علماي آن دوران به رغم تاملات اوليه درباره ماهيت جنبش درنهايت به دليل جايگاه گسترده اي که در ميان مردم داشت در مهاجرت کبري و شکل گيري نهايي نهضت و پيروزي آن نقش آفرين بود.

 

هنگامي که پس از پيروزي نهضت شيخ فضل الله در حرم حضرت عبد العظيم بست نشسته بود آقايان سيد عبدالله بهبهاني و سيد محمد طباطبايي دو تن ديگر از علما به مذاکره با ايشان رفتند تا ايشان را براي برگشتن به تهران و مشارکت در امور قانع کنند. در اين ديدار شيخ فضل الله گفتند ما با اساس مشروطه مخالفتي نداشته و نداريم . شما بهتر مي دانيد اگر من نبودم شما امکان تامين مالي نهضت را نداشتيد و من بودم که 4 هزار تومان هزينه مهاجرت کبري را تامين کرد. اين عين عبارت شيخ فضل الله است که نقش ايشان را در نهضت مشخص مي کند.

از سوي ديگر علماهمانگونه که در پيروزي نهضت نقش داشتند وقتي که قرار بود مديريت اجرايي با دولتمردان و رجال غير روحاني باشد علما وظيفه داشتند برنهضتي که مردم براي به ثمر رسيدن آن خون دادند نظارت داشته باشند تا امور طبق مطالبات مردمي پيش برود. شيخ فضل الله نخستين کسي بود که متوجه شد دست اندرکاران نهضت مشروطه با مطالبات جامعه و مباني جامعه زاويه دارند به همين خاطر هم زودتر ازديگران در برابر اين مسئله موضع گرفت و نخستين کسي بود که آماج حملات غوغاسالارانه نشريات و گروه هاي سياسي آن روز قرار گرفت و به عنوان ضد مشروطه و طرفدار استبداد القا و معرفي شد.

·         چرا با وجود قدرت نفوذ شيخ فضل الله در ميان مردم سرانجام ايشان به شهادت رسيد؟

در فضاسازي بعد از پيروزي مشروطه زمينه اي فراهم شد که مرحوم شيخ فضل الله نوري به سادگي به اعدام محوم شود و بر داربرود. نخستين عامل چنين اتفاقي اين بود که رهبران مشروطه هم در تهران و هم در نجف متعدد بودند به همين خاطر هم در اولويت بندي مسائل و نگاهشان به نهضت اختلاف سليقه پيدا کردند. بعد از پيروزي مشروطه جامعه با دو خطرمواجه بود؛ يکي اينکه محمد علي شاه ممکن بود نهضت را به استبداد برگرداند و دوم گروهي که تلاش مي کردند نهضت را به غربگرايي و سکولايزم سوق بدهند. بر سر تشخيص و اولويت بندي اينکه کداميک از اين دو موضوع براي هدايت انقلاب بايد در اولويت قرار بگيرد،‌موجب اختلاف نظر بين علما شد. گروهي مثل آقايان بهبهاني و طباطبايي مي گفتند غرب گراها مهم نيستند و کاري از آنها ساخته نيست و محمد علي شاه مهم است .اما شيخ فضل الله معتقد بود محمد علي شاه کاري نمي تواند بکند اما غربگراها مي توانند پايگاه نظام سلطه غرب شوند. در نهايت تعدد رهبران موجب شد تا هر کدام بر موضع خود بمانند و جريان اسلامي پشت سراينها هم انشقاق پيدا کرد. مخالفين اسلام هم بر اين تشتت اينها مي دميدند و اين باعث تضعيف جريان اسلام سياسي و بد بيني بخشي از آنها نسبت به بخش ديگر شد. در عين حال فرصت طلبي و سوء‌استفاده انگلستان ، روسيه و جريانهاي سکولارداخلي ازاين وضع فضايي را بوجود آورند که در غوغاسالاري مطبوعاتي وانمود کنند شيخ فضل الله نوري ضد مشروطه و آرمانهاي مردم است  و توانستند فضا را به گونه اي پيش ببرند که وي را اعدام کنند.

·         عاقبت مشروطه چه شد؟

مرحوم شيخ فضل الله تاکيد داشت" من مخالف مشروطه نيستم اما جرياني در حال نفوذ به اين نهضت است که مانع اهداف نهضت مي شوند". با اعدام شيخ فضل الله سرانجام جريان سکولار در سالگرد شهادت شيخ فضل الله سيد عبدالله بهبهاني را هم به شهادت رساندند و آقاي طباطبايي را منزوي کردند تا پيش بيني شيخ فضل الله به تحقق بپيوندد . سرانجام نهضت به دست سکولارها و غربگراها افتاد اما آنها هم نتوانستند به دليل تعارض خود و افکارشان با جامعه کار را پيش ببرند. جنگ جهاني اول و مسائل ديگر هم موجب شد تا مشروطه به کودتاي 1299 و ديکتاتوري رضاخان منتهي شود.

نام:
ایمیل:
* نظر: